دكتر مجید رضاییان، مدرس روزنامهنگاری و سردبير سابق روزنامه جامجم:
«اگر ما رسانه را پذیرفتیم از درون آن گزارش تحقیقی درمیآید؛ ولی اگر رسانه را نپذیرفتیم، هیچ نوع گزارش تحقیقی از آن حاصل نمیشود. در واقع، اگر روزنامهنگاری را پذیرفتید، پرسش را می پذیرید؛ و اگر پرسش را پذیرفتید، نقد را هم میپذیرید.
روزنامهنگاری يك علم میانرشتهای است که ادبیات آن باید از شش فرم مختلف تبعیت کند:
ادبیات خبر، ادبیات گزارش خبری، ادبیات گزارش، ادبیات مصاحبه، ادبیات یادداشت و سرمقاله، و ادبیات مقاله و نقد. بنابراين فرم گزارش تحقیقی تابع یک دیدگاه جامعتر و بالاتر است.
ما در ایران موفق به گرفتن گزارش تحقیقی نیستیم؛ برای نمونه، بياييد سه گزارش تحقیقی قدرتمند که جریانساز باشد و مانند واترگیت، جریانی را در يك کشور جهان سومی تغییر دهد، به من نشان بدهید؟ حال این یک پرسش جدی است که چرا این فرم روزنامهنگاری در ایران نیست؟ برخی گفتهاند روزنامهنگاری تحقیقی یک واکنش است در برابر روزنامهنگاری توسعه بعد از جنگ جهانی دوم. برخی ديگر هم گفتهاند يك فرم است که من هر دو را قبول دارم و بحثی در این نیست.
روزنامهنگاری تحقیقی به دنبال کشف رویدادهاست. کشف رویداد با انعکاس رویداد متفاوت است. معنای اصلی در گزارش تحقیقی، معیارهای اخلاقی است. گزارشگر تحقیقی وجدان جامعه محسوب میشود و وجدان بیدار جامعه را روزنامهنگار تحقیقی مینامند.
فرمها در روزنامهنگاری از منظر نگاه فلسفی یا رویدادمحور است یا موضوع (سوژه)محور. گزارش تحقیقی، پرسشمحور است. از اين رو سه عنصر دارد: پرسش، جستوجو، و افشا. گزارشگر تحقیقی وجدان بیدار جامعه است؛ به خاطر اینکه میخواهد جستوجوگری و پرسش کند، منتهی به افشا؛ این، گزارش تحقیقی میشود.
وقتی درباره گزارش تحقیقی صحبت میکنید؛ این یک بستر دارد، و بستر آن، آزادی بیان است. برای رسیدن به آزادی بیان، باید آزادی اندیشه داشته باشیم؛ بعد آزادی اطلاع و بعد آزادی انتخاب. آزادی اندیشه یعنی تفکر من محترم است در برابر تفکر شما؛ چون دیدگاهها یکی نیست. آزادی انتخاب هم یعنی من میان اندیشههای موجود حق انتخاب دارم. باید به آزادی بیان عمل کنیم؛ وگرنه صحبت از گزارش تحقیقی، يك شوخی بیش نیست.
نکته دوم، موضوع قانون است. جایی که تمرکز قدرت وجود دارد، قانون شوخی است و جایی که تفکیک قدرت است، قانون معنا پیدا میکند. در واقع، قانون برای اتصال حوزههای مختلف به هم است و مناسبات را با هم تنظیم میکند. پس گزارش تحقیقی آن زمان میتواند معنای واقعی خود را پیدا کند که قانون هم باشد. ما روزنامهنگاران خیلی آدمهای خوبی هستیم و میگوییم قانون خوب است. ما میگوییم قانون نباشد، بد است. ما هرج و مرج را قبول نداریم. ما قانون را قبول داریم؛ ولی به به شرط اینکه قدرت متمرکز نباشد تا قانون معنا پیدا کند.
روزنامهنگاری تحقیقی واکنشی است به روزنامهنگاری توسعهای؛ چون توسعه در همه جای جهان از نظر مفهوم دو آسیب را با خودش میآورد: یکی دیوانسالاری و دیگری فساد اقتصادی و سیاسی. پس روزنامهنگاری تحقیقی برای کنترل و افشا شکل گرفت. یک ایراد جدی به روزنامهنگاری توسعه این بود که این نوع روزنامهنگاری همسو با حکومتهاست. برای همین گفته میشد ما باید یک روزنامهنگاری انتقادی داشته باشیم و به نوعی میتوان گفت روزنامهنگاری تحقیقی در عمل مسیر روزنامهنگاری را متعادل میکند.
اطلاعات دو بخش دارد: یکی اطلاعات پنهان و دیگری اطلاعات کتمان.
اطلاعات پنهان مربوط به حوزههای امنیتی است و ربطی به روزنامهنگار ندارد؛ اما اطلاعات کتمان، مربوط به روزنامهنگار است و حق قطعی روزنامهنگار است که دنبال اطلاعات کتمان برود. در واقع اطلاعات کتمان همان اطلاعاتی است که آشکار است ولی فرد یا افراد و مسئولان يا نهادها حاضر به پذیرش آن نیستند.
اطلاعات کتمان دستمایه اصلی گزارش تحقیقی است که آشکار است؛ سرنخ هم دارد؛ ولی طرف حاضر نیست بپذیرد. در واژگان خبری کمتر میگویید: فلانی تصریح کرد، و بیشتر میگویید: سرانجام فلانی اعتراف کرد؛ به خاطر اینکه اطلاعات قطعی است، ولی آن طرف مسئولیت خود را نمیپذیرد.
شرط اول تحقق گزارش تحقیقی این است که گزارش تحقیقی وقتی میخواهد انجام بشود، باید به صورت تیمی انجام شود. در گزارش تحقیقی باید تیمی عمل کنید. در هر رسانه علاوه بر گزارشگر تحقیقی، یک تیم در حوزههای مختلف لازم است تا به نتیجه برسد؛ برای مثال، برای داشتن اطلاعات حقوقی به حقوقدان نیاز داريد.
شرط دوم این است که حتما برای گرفتن گزارش تحقیقی در یک رسانه به سردبیر وصل باشید. اگر هم نخواست، باید بگویید: نظارت کند یا معاون خود را سرپرست این کار قرار دهد؛ به خاطر اینکه از داخل آن رسانه، باید یک پشتیبانی خیلی قوی صورت بگیرد.
شرط سوم این است که باید یادمان باشد گزارش تحقیقی فشار و موانع بسیار دارد و این مسأله مختص ایران نیست. همه جا همین است و موانع بسیار دارد. از اين رو باید مدیر رسانه را درگیر کنید؛ به خاطر اینکه فشارها و عوامل بیرونی را بتواند کنترل کند.
شرط چهارم این است که با جنبههای حقوقی آشنا باشید؛ برای مثال، اطلاعات کتمان با اطلاعات پنهان اشتباه در نظر گرفته نشود. بنابراین خود روزنامهنگار باید مسلط بر این حیطه باشد و حضور مشاور حقوقی یا کسی که اطلاعات حقوقی دارد در پیگیری گزارش تحقیقی لازم است.
شرط پنجم این است که باید بدانید شما وقتی دارید اطلاعات کتمان را دنبال میکنید، از اطلاعات آشکار جا نمانید؛ چون در اطلاعات آشکار، سرنخهای فراوان وجود دارد و یک گزارش تحقیقی خوب زمانی ساخته میشود که اطلاعات آشکار در کنار اطلاعات کتمان معنا پیدا کند.
اطلاعات آشکار به معنای این نیست كه چون گزارش تحقیقی است باید فقط دنبال اطلاعات کتمان رفت و اطلاعات آشکار را فراموش کرد. خود همین اطلاعات آشکار نيز نیاز به مدیریت و شناخت دارد.
شرط ششم این است که باید بدانید گزارش تحقیقی متفاوت از گزارش توصیفی است و مهارت خاص خود را میخواهد. در گزارش توصیفی، تخیل روزنامهنگار باید قوی باشد؛ اما در گزارش تحقیقی استحکام قلم مهم است و مهارت نگارش گزارش تحقیقی به سکانسی بودن آن است.
باید در گزارش تحقیقی زمان صرف کنید و سکانس به سکانس جلو بروید و نباید اشتباه هم کنید. اگر در جايی در سکانسها اشتباه و جابهجایی پیش آید؛ کار دچار نقص بزرگ میشود. از اين رو، تسلط بر ادبیات در گزارش تحقیقی يا گزارش توصیفی به مهارت روزنامهنگار برمیگردد. در گزارش تحقیقی باید زمان صرف کنید و اگر برای گرفتن این گزارش، امسال شروع میکنید تابستان سال آینده به نتیجه میرسید، هیچ اشکالی ندارد؛ چرا که گزارش تحقیقی همین است.
گزارش تحقیقی بدون صرف زمان به نتیجه نمیرسد و کاملا قانونی و با رجوع به مراجع قانونی میتوان آن را به سرانجام رساند و لازم نیست خلافی هم مرتكب شويم.
شرط هفتم، مداومت در صرف بودجه است؛ یعنی وقتی زمان طولانی میشود، هزینه و بودجه هم افزایش میيابد و این یک واقعیت و شرط برای تحقق گزارش تحقیقی است.»
.....
پینوشت:
برای مطالعه بيشتر نگاه كنيد به:
http://www.rasaneh.org/NSite/FullStory/Print/?Id=7552
می خواهم بيشتر «شنونده» باشم تا «گوينده»؛